Thiếu Vitamin A ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, nhưng biểu hiện lâm sàng rõ rệt và mang tính đặc hiệu nhất là các tổn thương ở mắt (được giới chuyên môn gọi chung là bệnh khô mắt - Xerophthalmia). Ở trẻ em, các dấu hiệu này tiến triển theo từng giai đoạn từ nhẹ đến nặng.
1. Dấu hiệu tại mắt (Tiến triển bệnh khô mắt)
Quáng gà (Dấu hiệu sớm nhất): Trẻ bị giảm thị lực nghiêm trọng trong điều kiện thiếu ánh sáng. Vào lúc chập tối (nhá nhem), trẻ thường ngồi yên một chỗ, không dám đi lại, hay vấp ngã vào đồ vật, hoặc phải mò mẫm bám víu vào người lớn.
Khô kết mạc: Phần lòng trắng của mắt mất đi vẻ trong suốt và độ bóng tự nhiên. Kết mạc trở nên khô, mờ đục, sần sùi và đôi khi có những nếp nhăn nheo.
Vệt Bitot: Đây là dấu hiệu lâm sàng rất điển hình. Trên lòng trắng của mắt (thường ở hai bên góc bẹt của mắt) xuất hiện các đám tế bào biểu mô bong tróc tích tụ lại, tạo thành những mảng nổi lên hình tam giác hoặc bầu dục, trông giống như bọt xà phòng có màu trắng xám hoặc hơi ngả vàng.
Khô giác mạc: Tổn thương lan đến lòng đen (giác mạc). Lòng đen mất đi độ bóng sáng, trở nên mờ đục như mặt kính bị phả hơi nước. Trẻ thường rất sợ ánh sáng, hay nheo mắt và nhắm nghiền mắt lại.
Loét và nhuyễn giác mạc (Giai đoạn muộn): Giác mạc bị mủn nát, hoại tử (mem nhũn ra). Giai đoạn này gây đau đớn dữ dội và để lại sẹo vĩnh viễn, dẫn đến mù lòa không thể phục hồi.
2. Các dấu hiệu toàn thân (Không đặc hiệu)
Ngoài biểu hiện ở mắt, tình trạng thiếu hụt "vi chất chống nhiễm khuẩn" này còn làm suy yếu toàn diện cơ thể trẻ.
Suy giảm miễn dịch: Trẻ đặc biệt nhạy cảm với các bệnh nhiễm khuẩn. Biểu hiện lâm sàng là trẻ thường xuyên bị viêm đường hô hấp tái diễn (viêm họng, viêm phế quản, viêm phổi), tiêu chảy kéo dài. Mức độ bệnh thường nặng hơn và thời gian phục hồi lâu hơn so với trẻ bình thường.
Chậm phát triển thể chất: Trẻ biếng ăn, sụt cân, biểu hiện còi cọc và chậm lớn, không đạt được các mốc tăng trưởng chuẩn theo độ tuổi.
Biến đổi ở da và niêm mạc: Lớp biểu mô kém nuôi dưỡng khiến da trẻ trở nên thô ráp, khô xỉn, bong vảy. Ở trẻ lớn hơn có thể quan sát thấy hiện tượng sừng hóa nang lông (nổi các nốt sần nhỏ nhám như giấy ráp quanh lỗ chân lông), thường xuất hiện nhiều ở mặt ngoài hai cánh tay và đùi.
Lưu ý trong công tác sàng lọc: Trẻ nhỏ dưới 3 tuổi chưa biết nói thường không thể tự mô tả tình trạng "quáng gà" của mình. Do đó, việc khai thác kỹ tiền sử sinh hoạt của trẻ vào lúc chập tối từ cha mẹ/người chăm sóc là bước cực kỳ quan trọng để phát hiện sớm ngay từ giai đoạn đầu.
Lê Thị Châu An/Khoa Phòng bệnh, An toàn thực phẩm
1. https://thanglong.chinhphu.vn/vitamin-a-vi-chat-dinh-duong-giup-tre-phat-trien-khoe-manh-hon-103251129154044916.htm
2. https://viendinhduong.vn/vi/professional-activities/pho-bien-kien-thuc-dinh-duong/phong-chong-thieu-vitamin-a-cho-tre-67e7e300d932331be114a0a1